Klienci, którzy otrzymują informację o skierowaniu na badanie do Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, bardzo często pytają nas, w jaki sposób powinni się do niego przygotować. Chcą wiedzieć nie tylko, jak wygląda badanie i jakich pytań mogą się spodziewać, ale również co powinni konkretnie powiedzieć, czego lepiej nie mówić i jak zachować się, aby uzyskać korzystną opinię. Właśnie w tym miejscu pojawia się istotna granica pomiędzy rzetelnym poinformowaniem klienta o przebiegu badania a przygotowywaniem go do zaprezentowania przed specjalistami określonego obrazu siebie i swojej relacji z dzieckiem.
W naszej kancelarii wyjaśniamy klientom, czym jest OZSS, jak może wyglądać badanie, jakie kwestie mogą być poruszane przez specjalistów i czego należy spodziewać się organizacyjnie. Nie przygotowujemy natomiast gotowych odpowiedzi ani nie uczymy klienta, jaki obraz siebie powinien przedstawić, aby zwiększyć swoje szanse procesowe. Celem badania powinno być bowiem ustalenie rzeczywistej sytuacji rodziny i dziecka, a nie sprawdzenie, który z rodziców lepiej przygotował się do rozmowy ze specjalistami.
Spis treści
Czym jest OZSS?
Opiniodawcze Zespoły Sądowych Specjalistów działają przy sądach okręgowych. Ich zadaniem jest sporządzanie, na zlecenie sądu lub prokuratora, opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz w sprawach nieletnich, na podstawie badań psychologicznych, pedagogicznych, a w odpowiednich przypadkach również lekarskich. W postępowaniu cywilnym podstawę korzystania z opinii OZSS stanowi również art. 290¹ k.p.c. Opinia taka jest wykorzystywana wówczas, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych, których sąd sam nie posiada.
OZSS nie jest poradnią psychologiczną ani miejscem terapii. Jego funkcją w postępowaniu sądowym jest diagnostyka prowadzona na potrzeby konkretnej sprawy oraz udzielenie sądowi odpowiedzi na pytania dotyczące funkcjonowania dziecka i rodziny.
W jakich sprawach sądy kierują na badanie OZSS?
Opinia OZSS najczęściej pojawia się w sprawach dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej, ustalenia miejsca pobytu dziecka, kontaktów, ograniczenia władzy rodzicielskiej czy rozstrzygania istotnych spraw dziecka. Z opinii specjalistów korzysta się również w sprawach rozwodowych, jeżeli pomiędzy rodzicami istnieje spór dotyczący dzieci.
Badanie jest szczególnie przydatne wtedy, gdy rodzice przedstawiają sądowi całkowicie odmienne obrazy sytuacji rodzinnej. Jeden z rodziców może twierdzić, że dziecko nie chce spotykać się z drugim, drugi zaś, że dziecko lubi spotkania z nim, ale jest przeciwko niemu nastawiane. Spór może też dotyczyć kompetencji wychowawczych, więzi z dzieckiem, sposobu realizacji kontaktów albo wpływu konfliktu rodziców na jego funkcjonowanie. W takich sytuacjach sąd może potrzebować opinii specjalistów, którzy ocenią kwestie psychologiczne i pedagogiczne wykraczające poza zwykłą ocenę materiału dowodowego.
Co może być przedmiotem badania?
Zakres badania zależy przede wszystkim od pytań postawionych przez sąd. Specjaliści mogą analizować więzi emocjonalne pomiędzy dzieckiem a rodzicami, kompetencje wychowawcze, zdolność do rozpoznawania i zaspokajania potrzeb dziecka, sposób funkcjonowania rodziny, poziom konfliktu między rodzicami oraz jego wpływ na dziecko.
Znaczenie może mieć również umiejętność współpracy w sprawach dziecka, respektowanie relacji dziecka z drugim rodzicem, zdolność oddzielania konfliktu partnerskiego od wykonywania funkcji rodzicielskich, a także funkcjonowanie emocjonalne samego dziecka. Badanie może obejmować rozmowy ze specjalistami, obserwację relacji rodziców z dzieckiem oraz badania psychologiczne lub pedagogiczne. Nie istnieje jednak jeden identyczny scenariusz każdego badania ani zestaw „właściwych” odpowiedzi.
Co mówimy klientom przed badaniem?
Klient powinien wiedzieć, jaki jest cel badania, czego dotyczy postanowienie sądu i jakie znaczenie może mieć opinia dla dalszego przebiegu sprawy. Wyjaśniamy również, jakiego rodzaju zagadnienia mogą być poruszane podczas spotkania ze specjalistami. Rozmowa może dotyczyć między innymi historii związku rodziców, opieki nad dzieckiem, podziału obowiązków wychowawczych, aktualnego funkcjonowania dziecka, sposobu realizacji kontaktów czy źródeł konfliktu między rodzicami.
Przed badaniem warto przypomnieć sobie najważniejsze fakty dotyczące opieki nad dzieckiem i przebiegu sytuacji rodzinnej, zwłaszcza gdy konflikt trwa od dłuższego czasu. Nie chodzi jednak o budowanie spójnej narracji na potrzeby badania ani o przygotowanie odpowiedzi, które mają zostać dobrze ocenione przez specjalistów. Granica pomiędzy uporządkowaniem własnej wiedzy o sprawie a kreowaniem oczekiwanego wizerunku rodzica jest w naszej ocenie bardzo wyraźna.
Dlaczego nie uczymy klientów, co mają powiedzieć?
W internecie można znaleźć wiele poradników dotyczących tego, „jak dobrze wypaść przed OZSS” i jakie odpowiedzi mają rzekomo zwiększać szanse na korzystną opinię. W naszej ocenie takie podejście jest wątpliwe zarówno z punktu widzenia sensu samego badania, jak i ze względów etycznych. Postępowanie rodzinne nie powinno być konkursem na najlepiej przygotowanego rodzica. Jeżeli sąd ma rozstrzygnąć, gdzie dziecko powinno mieszkać, jak mają wyglądać jego kontakty z drugim rodzicem albo w jaki sposób rodzice powinni wykonywać władzę rodzicielską, istotne jest ustalenie rzeczywistej sytuacji rodziny.
Każdemu klientowi zależy na korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu. Taki orzeczenie powinno jednak wynikać z faktów i rzeczywistych relacji rodzinnych, a nie z tego, że strona wcześniej nauczyła się, jakie informacje należy podawać, jakie cechy eksponować i jakich odpowiedzi unikać. Jeżeli rodzic ma trudność z kontrolowaniem emocji, współpracą z drugim rodzicem czy respektowaniem jego miejsca w życiu dziecka, wyuczone odpowiedzi nie zmieniają tej rzeczywistości. Z punktu widzenia dobra dziecka większe znaczenie może mieć dostrzeżenie problemu i gotowość do pracy nad nim niż umiejętność jego ukrycia podczas badania, co zresztą często jest wykrywane przez opiniujących, którzy posiadają przecież odpowiednią wiedzę i doświadczenie zawodowe.
Nie ma idealnego rodzica
Rodzice często obawiają się, że przyznanie się podczas badania do błędów może zostać wykorzystane przeciwko nim. Nie ma jednak podstaw, aby zakładać, że każdy błąd wychowawczy przesądza o negatywnej ocenie rodzica. Bycie rodzicem nie polega na podejmowaniu wyłącznie idealnych decyzji. Znaczenie ma zdolność do refleksji, dostrzegania własnych trudności i wyciągania wniosków. Próba przedstawienia się jako rodzic całkowicie pozbawiony słabości może być mniej wiarygodna niż rzeczowe mówienie o problemach i sposobie ich rozwiązywania. W sprawach rodzinnych istotna jest nie tylko odpowiedź na pytanie, czy rodzic popełnił błąd, ale również to, czy potrafi go dostrzec i zmienić swoje zachowanie z uwzględnieniem potrzeb dziecka.
A co, jeżeli opinia OZSS okaże się niekorzystna?
Brak przygotowywania klienta do „właściwych” odpowiedzi nie oznacza bezkrytycznego przyjmowania każdej opinii OZSS. Opinia jest dowodem w postępowaniu sądowym i powinna podlegać analizie tak samo jak inne dowody wymagające wiadomości specjalnych. Należy sprawdzić, czy specjaliści odpowiedzieli na wszystkie pytania sądu, czy ich wnioski wynikają z przeprowadzonych badań, czy opinia jest logiczna, spójna oraz należycie uzasadniona.
Jeżeli istnieją ku temu podstawy, można zgłosić zarzuty do opinii, wnosić o jej uzupełnienie, wyjaśnienie albo o sporządzenie dodatkowej opinii. Rola pełnomocnika nie polega na stworzeniu przed badaniem „instrukcji obsługi OZSS”. Znacznie ważniejsze jest właściwe przygotowanie całej sprawy, zebranie materiału dowodowego, sformułowanie odpowiednich wniosków, a następnie rzetelna analiza sporządzonej opinii.
W sprawach rodzinnych prowadzonych przez naszą Kancelarię reprezentujemy rodziców między innymi w postępowaniach dotyczących rozwodów, władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów. Bardzo często analizujemy opinie OZSS, przygotowujemy zarzuty do opinii oraz wnioski o ich uzupełnienie, jeżeli istnieją ku temu podstawy.