W praktyce obsługi prawnej spraw spadkowych testament sporządzony w formie aktu notarialnego zajmuje szczególne miejsce. Jest on nie tylko wyrazem woli spadkodawcy złożonej w warunkach zapewniających najwyższy stopień bezpieczeństwa formalnego, lecz również instrumentem, który w istotnym zakresie wpływa na dalszy tok postępowania po jego śmierci. Jednym z najczęściej pojawiających się zagadnień jest możliwość potwierdzenia praw spadkobierców w drodze aktu poświadczenia dziedziczenia, bez konieczności inicjowania postępowania sądowego.
Obowiązujące przepisy prawa jednoznacznie dopuszczają sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia na podstawie testamentu notarialnego. Sama forma testamentu nie stanowi jakiegokolwiek ograniczenia w tym zakresie, przeciwnie – w realiach praktyki notarialnej jest ona czynnikiem istotnie ułatwiającym przeprowadzenie całej procedury. Wynika to z faktu, że testament notarialny sporządzany jest przy udziale notariusza, który czuwa nad zachowaniem wymogów ustawowych oraz nad tym, aby oświadczenie woli spadkodawcy było składane w sposób świadomy, swobodny i nieskrępowany.
Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia wymaga jednak, aby stan faktyczny i prawny sprawy nie budził wątpliwości oraz aby pomiędzy osobami zainteresowanymi nie istniał spór co do kręgu spadkobierców, treści testamentu ani jego ważności. Notariusz nie jest organem właściwym do rozstrzygania konfliktów ani do przeprowadzania postępowania dowodowego w sytuacjach spornych. W przypadku zakwestionowania testamentu, podniesienia zarzutów dotyczących zdolności testowania lub wskazania rozbieżnych interpretacji rozrządzeń testamentowych, droga notarialna zostaje wyłączona, a sprawa wymaga rozpoznania przez sąd.
W typowych, niespornych stanach faktycznych testament notarialny pozwala jednak na sprawne i efektywne potwierdzenie praw spadkobierców. Akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza, po jego zarejestrowaniu, wywołuje skutki prawne tożsame z prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Dokument ten stanowi podstawę do ujawnienia praw spadkobierców w księgach wieczystych, rejestrach publicznych oraz do podejmowania dalszych czynności prawnych i faktycznych związanych z masą spadkową.
Należy jednocześnie zaznaczyć, że nawet testament notarialny nie wyklucza całkowicie ryzyka konieczności skierowania sprawy na drogę sądową. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których treść testamentu jest złożona, zawiera rozrządzenia warunkowe lub wymaga pogłębionej wykładni wykraczającej poza ramy czynności notarialnych. Są to jednak przypadki wyjątkowe, zwłaszcza w porównaniu z problemami, jakie w praktyce generują testamenty własnoręczne.
Z perspektywy planowania sukcesji oraz interesów przyszłych spadkobierców testament notarialny pozostaje rozwiązaniem, które nie tylko minimalizuje ryzyko podważenia woli spadkodawcy, lecz również realnie upraszcza procedurę potwierdzenia praw do spadku. W tym sensie stanowi on narzędzie, które łączy bezpieczeństwo prawne z efektywnością postępowania po śmierci testatora.